फोटो श्रोत:गुगल

बिर्तामोड, झापा।
गृहमन्त्री सुदन गुरुङको हालैको हात्ती प्रभावित क्षेत्रको भ्रमणपछि पूर्वी नेपालमा मानव–हात्ती द्वन्द्वको विषय पुनः राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा आएको छ। झापा, इलाम र मोरङमा हरेक वर्ष दोहोरिने जनधनको क्षतिले दीर्घकालीन समाधानको आवश्यकता औँल्याएको छ। वन्यजन्तु विज्ञ र संरक्षणविद्हरूका अनुसार समस्याको मूल कारण हात्ती होइन, बरु मानव बस्ती, कृषि विस्तार तथा पूर्वाधार विकासले पुस्तौँदेखि प्रयोग हुँदै आएका हात्तीका परम्परागत आवतजावत मार्ग (हात्ती करिडोर) अतिक्रमण गर्नु हो। उनीहरूका अनुसार हात्तीहरू बस्तीमा प्रवेश गरेका होइनन्, आफ्नै ऐतिहासिक मार्ग अवरुद्ध भएपछि बाध्य भएर मानवसँगको सम्पर्कमा पुगेका हुन्। यही कारण विश्वभर सफल मानिएको हात्ती करिडोर (Elephant Corridor) को अवधारणा पूर्वी नेपालमा मानव–हात्ती द्वन्द्व न्यूनीकरणको प्रभावकारी दीर्घकालीन उपायका रूपमा अहिले गम्भीर छलफलमा रहेको छ।

हात्ती करिडोर के हो र किन महत्वपूर्ण छ?
एसियाली हात्तीले वर्षौंदेखि निश्चित वन क्षेत्रलाई जोड्ने प्राकृतिक मार्ग प्रयोग गर्दै आहार खोज्ने, पानी पिउने, प्रजनन गर्ने र मौसमी बसाइँसराइ गर्ने गरेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा यस्ता मार्गलाई “हात्ती करिडोर” (Elephant Corridor) भनिन्छ। यी मार्ग हात्तीको जीवनचक्रकै लागि अपरिहार्य मानिन्छन्। तर बढ्दो जनसंख्या, अव्यवस्थित सहरीकरण र वन क्षेत्रको खण्डीकरणका कारण नेपालका धेरै परम्परागत करिडोर आज साँघुरिँदै, अवरुद्ध हुँदै वा पूर्ण रूपमा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव: करिडोर संरक्षणले दिएको नतिजा
विश्वका धेरै देशले यस्तै समस्या हात्तीलाई नियन्त्रण गरेर होइन, करिडोर संरक्षण र पुनर्स्थापनामार्फत समाधान गरेका छन्।
भारतको आसाम प्रान्तस्थित काजिरंगा–कार्बी आंगलोङ करिडोर यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यसले काजिरंगाको समथर भूभागलाई कार्बी आंगलोङका पहाडी वनसँग जोड्छ, र बाढीको समयमा वन्यजन्तुलाई सुरक्षित स्थानमा जान सहज बनाउँछ। अतिक्रमण नियन्त्रण, भूमि संरक्षण र प्रभावकारी करिडोर व्यवस्थापनपछि त्यहाँ मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वमा उल्लेखनीय कमी आएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
त्यसैगरी दक्षिण भारतको निलगिरि क्षेत्रमा बाँडिपुर, मुदुमलाई र वायनाड वन क्षेत्रलाई जोड्ने करिडोर पनि सफल मानिन्छ। त्यहाँ केही बस्तीलाई स्वेच्छिक रूपमा स्थानान्तरण गरिएको, वन पुनर्स्थापना गरिएको र सडकलाई वन्यजन्तुमैत्री बनाइएकाले सडक दुर्घटना, बाली नोक्सानी र द्वन्द्वका घटनामा उल्लेखनीय कमी आएको छ।

नेपालको अवस्था: संकटमा परम्परागत मार्ग
नेपालमा पनि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष आसपासका वन क्षेत्रबीच परम्परागत हात्ती मार्गहरूको अस्तित्व अझै देखिन्छ। तर बस्ती विस्तार, कृषि विस्तार र पूर्वाधार विकासका कारण यी मार्ग क्रमशः खण्डित हुँदै गएका छन्।
पूर्वी नेपालका बहुनडाँगी, अर्जुनधारा, चारआली तथा वरपरका क्षेत्र यस दृष्टिले विशेष संवेदनशील मानिन्छन्, किनभने यी भारत–नेपाल वन क्षेत्र जोड्ने ऐतिहासिक हात्ती आवागमन मार्गभित्र वा नजिकै पर्छन्। स्थानीय समुदाय र संरक्षणसम्बन्धी अध्ययनहरूका अनुसार विगतमा हात्तीले यही मार्गबाट सहज आवतजावत गर्थे। तर पछिल्ला दशकहरूमा वन क्षेत्रभित्रै नयाँ बस्ती, खेतीयोग्य जमिन, सडक र विद्युत् प्रसारण लाइन निर्माण हुँदा मार्ग साँघुरिएको र हात्तीहरू बाध्य भएर मानव बस्ती नजिक पुग्ने गरेको देखिन्छ।

समाधान के त?
विज्ञहरूका अनुसार समस्याको समाधान हात्तीलाई भगाउनु वा नियन्त्रण गर्नु होइन, बरु उनीहरूको परम्परागत मार्ग पुनःस्थापना गर्नु हो। यसका लागि सरकारले वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा हात्ती करिडोरको पहिचान, संरक्षण र कानुनी मान्यता दिनुपर्ने, करिडोर क्षेत्रभित्र थप अतिक्रमण रोक्नुपर्ने र दीर्घकालीन भूमि उपयोग नीति लागू गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
प्रकृतिमा आधारित समाधानहरू पनि उत्तिकै प्रभावकारी मानिन्छन्:
• करिडोर वरिपरि बाँस र स्थानीय प्रजातिका रुखको बाक्लो हरित पट्टी विकास गर्ने
• सिट्रस, अदुवा, बेसार, चिया जस्ता हात्तीले कम रुचाउने बालीको खेती प्रवर्द्धन गर्ने
• मौरीघार बार (Beehive Fencing) प्रयोग गर्ने
• सामुदायिक वनमार्फत हरित बफर क्षेत्र निर्माण गर्ने
यी उपाय विश्वभर सफल भइसकेका छन् र हात्तीलाई हानि नपुर्‍याई मानव बस्तीको सुरक्षा गर्न सहयोग गर्छन्।

बसोबास भइसकेका क्षेत्रमा के गर्ने?
केही ठाउँमा परम्परागत करिडोरभित्रै अहिले नै बाक्लो मानव बसोबास भइसकेको अवस्था छ। त्यस्ता ठाउँमा बलपूर्वक विस्थापन समाधान होइन। विज्ञहरूले स्वेच्छिक पुनर्वास, उचित बजार मूल्यमा क्षतिपूर्ति, सुरक्षित स्थानमा योजनाबद्ध बस्ती विकास, वैकल्पिक जीविकोपार्जन, भूमि साटासाट र पुनःस्थापनापछि शिक्षा–स्वास्थ्य–रोजगारीको सुनिश्चितता सहितको दीर्घकालीन पुनर्वास नीतिको सुझाव दिएका छन्। यसले स्थानीय समुदायको सम्मान र अधिकार संरक्षण गर्दै करिडोर व्यवस्थापनलाई सहज बनाउन सक्छ।

निष्कर्ष
संरक्षणविद्हरूको निचोड स्पष्ट छ: मानव–हात्ती द्वन्द्वको समाधान हात्तीलाई दोष दिएर सम्भव छैन। विकास र संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्दै हात्तीका पुस्तौँ पुराना मार्गको सम्मान गर्न सकिए मात्र दिगो सहअस्तित्व सम्भव हुनेछ। पूर्वी नेपालमा वैज्ञानिक आधारमा हात्ती करिडोर स्थापना, प्राकृतिक बफर क्षेत्र निर्माण र समुदायमैत्री पुनर्वास नीति कार्यान्वयन गर्न सकेमा मात्र मानव र हात्ती दुवैको सुरक्षित भविष्य सुनिश्चित हुन सक्नेछ।

श्रोत: विभिन्न अनलाइन तथा एआई ।