बिर्तामोड । निजी विद्यालयमा एक दिन विद्यालय विदा हुँदा विद्यार्थी र अभिभावकलाई मात्र असर पर्छ कि विद्यालय सञ्चालकलाई पनि आर्थिक फाइदा हुन्छ ? पछिल्लो समय यो प्रश्न सामाजिक सञ्जालदेखि अभिभावक र शिक्षा क्षेत्रसम्म चर्चामा आउन थालेको छ ।
विद्यालय सञ्चालनका क्रममा विद्यार्थीबाट मासिक शुल्क, यातायात शुल्क, दिवा खाजा, अतिरिक्त कक्षा, विभिन्न गतिविधि तथा अन्य शीर्षकमा रकम उठाउने गरिन्छ । विद्यालयले विद्यार्थीको उपस्थितिका आधारमा दैनिक रूपमा आम्दानी गर्ने होइन, अधिकांश शुल्क मासिक, त्रैमासिक वा वार्षिक रूपमा लिने गर्छन् । यस्तो अवस्थामा एक दिन विद्यालय बन्द हुँदा शुल्क संकलनमा तत्काल कुनै कमी नआउने भएकाले विद्यालयको सञ्चालन खर्च भने घट्न सक्ने देखिन्छ ।
ठूला निजी विद्यालयमा विद्यार्थीको संख्या सयौँदेखि हजारौँसम्म हुने गर्छ । विद्यालयको आकारअनुसार शिक्षक, कर्मचारी, यातायात, विद्युत्, पानी, सरसफाइ, दिवा खाजा र अन्य दैनिक सञ्चालन खर्च हुने गर्छ । विद्यालय एक दिन बन्द हुँदा यीमध्ये केही खर्चमा कमी आउन सक्छ । तर विद्यार्थीबाट उठाइने नियमित शुल्कमा कुनै कटौती नहुने हो भने विद्यालयको आम्दानी यथावत् रहन्छ । यही अवस्थालाई आधार बनाएर एक दिन विद्यालय विदा हुँदा ठूला विद्यालयलाई आर्थिक लाभ हुने तर्क अघि सारिएको हो ।
उदाहरणका लागि कुनै ठूलो विद्यालयमा एक हजार विद्यार्थी अध्ययनरत छन् भने विद्यालय सञ्चालनको एक दिनको खर्च निकै ठूलो हुन सक्छ । विद्यालयमा नियमित रूपमा सञ्चालन हुने यातायात सेवा, दिवा खाजा, अतिरिक्त गतिविधि, विद्युत् खपत, पानी, सरसफाइ तथा अन्य व्यवस्थापन खर्च विद्यालय बन्द हुँदा घट्न सक्छ । तर विद्यार्थीबाट लिइने मासिक शुल्क भने यथावत् रहने भएकाले खर्च घट्दा आम्दानी र खर्चबीचको अन्तर बढ्न सक्ने सम्भावना रहन्छ ।
तर यहाँ अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठ्छ—विद्यालय एक दिन बन्द हुँदा सबै खर्च नै बचत हुन्छ त ? यसको उत्तर सधैँ एउटै हुँदैन । शिक्षक तथा कर्मचारीलाई मासिक तलब दिइन्छ । विद्यालय भवनको भाडा, बैंक ऋण, बीमा, सुरक्षा, प्रशासनिक खर्चजस्ता धेरै खर्च विद्यालय बन्द भए पनि निरन्तर चलिरहन्छन् । त्यसैले ‘एक दिन विद्यालय बन्द हुँदा विद्यालयलाई हुने सम्पूर्ण रकम नै नाफा हो’ भन्नु आर्थिक हिसाबले पूर्णरूपमा सही नहुन सक्छ ।
यद्यपि विद्यार्थी संख्या धेरै भएका ठूला विद्यालयमा दैनिक रूपमा हुने केही चलायमान खर्च भने विद्यालय बन्द हुँदा बचत हुन सक्छन् । विशेषगरी विद्यालय बस सञ्चालन नगर्दा इन्धन, चालक तथा सहचालकसँग सम्बन्धित दैनिक खर्चमा कमी आउन सक्छ । दिवा खाजा वा क्यान्टिन सञ्चालन नहुँदा खाद्यान्न तथा अन्य उपभोग्य सामग्रीको खर्च पनि घट्न सक्छ । यसैगरी विद्युत्, पानी, सरसफाइ र अन्य दैनिक सञ्चालन खर्चमा पनि केही बचत हुन सक्छ ।
यही कारणले एक दिन विद्यालय विदा हुँदा ‘विद्यालयको आम्दानी घट्दैन, तर केही खर्च घट्छ’ भन्ने तर्क बलियो देखिन्छ । तर यसलाई पुष्टि गर्न प्रत्येक विद्यालयको वास्तविक शुल्क संरचना, विद्यार्थी संख्या, दैनिक सञ्चालन खर्च, यातायात सेवा, दिवा खाजा तथा अन्य खर्चको विवरण आवश्यक पर्छ ।
अर्कोतर्फ, अभिभावकले भने विद्यालय विदा हुँदा पनि मासिक शुल्कमा कुनै छुट नपाउने अवस्था रहेको गुनासो गर्दै आएका छन् । विद्यार्थीले एक दिनको पढाइ गुमाउँछन्, अभिभावकले आफ्नो कामको तालिका मिलाउनुपर्ने हुन्छ । कतिपय अभिभावकले विद्यालय बन्द भएको दिन बालबालिकाको हेरचाहका लागि थप समय र खर्च व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउँछ ।
यस विषयमा शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरूले विद्यालयको आम्दानी र खर्च पारदर्शी हुनुपर्ने बताएका छन् । विद्यालयले विद्यार्थीबाट उठाएको शुल्क कुन–कुन शीर्षकमा खर्च हुन्छ भन्ने विवरण अभिभावकलाई उपलब्ध गराउनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ । साथै, विद्यालय विदा हुँदा वास्तविक रूपमा कति खर्च बचत हुन्छ र त्यसको प्रभाव शुल्कमा पर्छ कि पर्दैन भन्ने विषयमा पनि स्पष्ट नीति आवश्यक देखिएको छ ।
एक दिन विद्यालय विदा हुँदा ठूला विद्यालयलाई लाखौँ रुपैयाँ फाइदा हुन्छ भन्ने दाबी पुष्टि गर्न ठोस आर्थिक तथ्याङ्क आवश्यक छ । तर विद्यार्थी संख्या धेरै भएका विद्यालयमा शुल्क आम्दानी यथावत् रहँदा दैनिक सञ्चालनका केही खर्च घट्ने भएकाले आर्थिक लाभको सम्भावना भने नकार्न सकिँदैन ।
त्यसैले अब प्रश्न केवल ‘विद्यालय किन बन्द भयो ?’ भन्ने मात्र होइन । प्रश्न यो पनि हो—विद्यालय बन्द हुँदा विद्यार्थी, अभिभावक र विद्यालयमध्ये कसलाई कति लाभ र कति क्षति हुन्छ ? यसको जवाफका लागि विद्यालयको आम्दानी, खर्च र शुल्क प्रणालीलाई पारदर्शी बनाउँदै तथ्यमा आधारित अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
