श्रीकृष्णलाई बुझ्ने विषय केवल धार्मिक आस्था, पूजा–आराधना वा जन्माष्टमीको उत्सवमा सीमित छैन। श्रीकृष्णलाई मानिसले कसरी बुझ्नुपर्ने हो र अहिले हामीमध्ये अधिकांशले उनलाई कसरी बुझिरहेका छौँ भन्ने प्रश्न वास्तवमा हाम्रो धर्मबोध, जीवनदर्शन र सामाजिक चेतनासँग जोडिएको गहिरो विषय हो।

श्रीकृष्णको नाम सुन्नासाथ धेरैको मनमा बाँसुरी बजाइरहेका कृष्ण, राधा, वृन्दावन, गोपिनी, माखन चोरी र जन्माष्टमीको सम्झना आउँछ। यो कृष्णको सुन्दर र आकर्षक पक्ष हो। तर कृष्णको सम्पूर्ण व्यक्तित्व यतिमै सीमित छैन।

कृष्णलाई केवल भगवान्का रूपमा पूजा गर्नु एउटा तह हो; उनलाई जीवन बुझ्ने दर्शनका रूपमा ग्रहण गर्नु अर्को र अझ गहिरो तह हो।

हामीले कृष्णलाई ‘माग्ने भगवान्’ बनाएका छौँ

आज हाम्रो धार्मिक व्यवहारलाई नियाल्ने हो भने एउटा प्रश्न उठ्छ—हामी कृष्णलाई बुझ्न खोजिरहेका छौँ कि कृष्णसँग केही माग्न मात्र खोजिरहेका छौँ?

धन चाहियो—कृष्णलाई सम्झिने।
व्यवसाय राम्रो होस्—कृष्णलाई सम्झिने।
परीक्षामा सफलता होस्—कृष्णलाई सम्झिने।
समस्या आयो—कृष्णलाई सम्झिने।

तर कृष्णले सिकाएको कर्तव्य, आत्मसंयम, सत्य, विवेक, निष्काम कर्म र धर्मको बाटोमा हिँड्न हामी कति तयार छौँ?

यहीँ हाम्रो कृष्णबोध र कृष्णको वास्तविक शिक्षाबीचको दूरी देखिन्छ।

हामी कृष्णसँग सफलता माग्छौँ, तर सफलताका लागि आवश्यक अनुशासन अपनाउन चाहँदैनौँ। सुख माग्छौँ, तर आफ्नो कर्म सुधार्न चाहँदैनौँ। संकटबाट मुक्ति माग्छौँ, तर संकटको सामना गर्ने साहस र विवेक विकास गर्न खोज्दैनौँ।

कृष्णको मूल शिक्षा ‘कर्म’ हो

भगवद्गीताको प्रमुख सन्देशमध्ये एक हो—कर्म गर, तर परिणामप्रतिको आसक्तिले आफूलाई बाँधिन नदेऊ।

यसको अर्थ कर्मको परिणाम महत्त्वहीन छ भन्ने होइन। यसको अर्थ मानिसले आफ्नो अधिकारभित्र रहेको इमानदार प्रयास र कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने हो।

तर आज हामी यसको उल्टो दिशामा गइरहेका छौँ।

हामी परिणाम चाहन्छौँ, तर कर्ममा इमानदारी चाहँदैनौँ।
सफलता चाहन्छौँ, तर अनुशासन चाहँदैनौँ।
सम्मान चाहन्छौँ, तर चरित्र निर्माण गर्न चाहँदैनौँ।

त्यसैले कृष्णको तस्वीर घरमा राखेर पनि कृष्णको दर्शन जीवनमा नराखिएको अवस्था देखिन्छ।

कृष्ण केवल ‘युद्ध गर’ भन्ने पात्र होइनन्

महाभारतको युद्धभूमिमा अर्जुन मानसिक रूपमा विचलित हुँदा कृष्णले उनलाई केवल हतियार उठाउन आदेश दिएका होइनन्। उनले अर्जुनलाई धर्म, कर्तव्य, आत्मा, मोह, ज्ञान, कर्म र विवेकबारे गहिरो चिन्तन गर्न प्रेरित गरे।

कृष्णको सन्देशलाई आजको जीवनमा हेर्दा पनि यसको अर्थ स्पष्ट हुन्छ।

अन्याय देख्दा मौन बस्नु धर्म होइन।
आफ्नो जिम्मेवारीबाट भाग्नु वैराग्य होइन।
डरका कारण सत्य छोड्नु बुद्धिमानी होइन।

कृष्णको शिक्षा मानिसलाई कर्तव्यबाट पलायन गराउने होइन, विवेकपूर्ण कर्मतर्फ लैजाने शिक्षा हो।

कृष्णको चातुर्य पनि स्वार्थका लागि थिएन

कृष्णको राजनीतिक, कूटनीतिक र रणनीतिक क्षमता असाधारण थियो। तर उनलाई केवल चतुर राजनीतिज्ञ वा रणनीतिकारका रूपमा बुझ्नु पनि अधुरो हुन्छ।

उनको बुद्धि र चातुर्य व्यक्तिगत स्वार्थका लागि नभई धर्म, न्याय र व्यापक हितको संरक्षणका लागि प्रयोग भएको देखिन्छ।

त्यसैले कृष्णको ‘नीति’ बुझ्दा आज हामीले एउटा प्रश्न आफैँलाई सोध्नुपर्छ—

मैले आफ्नो बुद्धि केका लागि प्रयोग गरिरहेको छु—आफ्नो स्वार्थका लागि कि व्यापक हितका लागि?

यही प्रश्नले कृष्णको कूटनीति र नीतिलाई आजको जीवनसँग जोड्छ।

राधा–कृष्ण केवल प्रेमकथा होइन

कृष्ण र राधाको प्रसंगलाई आज प्रायः सांसारिक प्रेमको दृष्टिले मात्र हेर्ने गरिन्छ। तर भक्तिपरम्परामा राधा–कृष्ण सम्बन्धलाई आत्मा र परमात्माबीचको प्रेम, समर्पण र आध्यात्मिक तृष्णाका प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ।

त्यसैले राधा–कृष्णको कथा केवल मनोरञ्जनात्मक प्रेमकथा होइन। यसको आध्यात्मिक व्याख्या अझ गहिरो छ।

राधा प्रेमको प्रतीक हुन् भने कृष्ण परम प्रेम र चेतनाको प्रतीकका रूपमा पनि बुझिन्छन्। यस दृष्टिले राधा–कृष्णको सम्बन्ध मानिसभित्रको आध्यात्मिक खोज र परम सत्यप्रतिको आकर्षणसँग जोडिन्छ।

बालकृष्णदेखि योगेश्वर कृष्णसम्म

एकातिर माखन चोर्ने, गोपबालकसँग रमाउने बालकृष्ण छन्; अर्कोतिर अर्जुनलाई जीवनको गहन दर्शन सुनाउने योगेश्वर कृष्ण छन्।

यी दुई रूपबीच कुनै विरोधाभास छैन।

कृष्णको व्यक्तित्वमा बालसुलभ आनन्द र गम्भीर जीवनबोध दुवै भेटिन्छ। प्रेम, हास्य, संगीत, सम्बन्ध र आनन्दसँगै नीति, कर्तव्य, दर्शन र धर्म पनि उनको व्यक्तित्वका अभिन्न पक्ष हुन्।

यसैले कृष्णलाई केवल चमत्कार गर्ने देवता बनाउँदा उनको मानवीय र दार्शनिक पक्ष हराउँछ। अर्कोतर्फ, उनलाई केवल दार्शनिक पात्रका रूपमा बुझ्दा उनको प्रेम, आनन्द र भक्तिको पक्ष ओझेलमा पर्छ।

कृष्णको वास्तविक पूजा के हो?

यदि कृष्णलाई साँच्चिकै बुझ्ने हो भने पूजा केवल धूप, दीप, फूल र प्रसादमा समाप्त हुनु हुँदैन।

कसैलाई अन्याय नगर्नु—कृष्णको पूजा हो।
आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक गर्नु—कृष्णको पूजा हो।
लोभ र अहंकारमाथि नियन्त्रण गर्नु—कृष्णको पूजा हो।
असत्यको पक्षमा नउभिनु—कृष्णको पूजा हो।
संकटमा विवेक नहराउनु—कृष्णको पूजा हो।
आफ्नो कर्मबाट समाजलाई राम्रो बनाउनु—कृष्णको पूजा हो।

यस अर्थमा कृष्ण मन्दिरमा मात्र भेटिने भगवान् होइनन्; मानिसको व्यवहारमा प्रकट हुनुपर्ने दर्शन हुन्।

आजको सबैभन्दा ठूलो कृष्ण–विरोधाभास

हामी कृष्णको पूजा गर्छौँ, तर कृष्णले सिकाएको आत्मसंयम बिर्सन्छौँ।

कृष्णको नाम जप्छौँ, तर अहंकार छोड्दैनौँ।

गीता पढ्छौँ, तर कर्मबाट भाग्छौँ।

कृष्णलाई धर्मका पक्षमा उभिएको भगवान् मान्छौँ, तर आफ्नै स्वार्थका लागि अन्यायलाई समेत समर्थन गर्छौँ।

यही कारणले एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—

हामी कृष्णका भक्त हौँ कि कृष्णको नामका भक्त मात्र?

कृष्णको नाम लिनु सजिलो छ।
कृष्णको मूर्ति पूजा गर्नु सजिलो छ।
कृष्णको कथा सुन्नु सजिलो छ।

तर कृष्णले सिकाएको बाटोमा आफ्नै अहंकार, लोभ, मोह, भय र स्वार्थसँग संघर्ष गर्नु कठिन छ। सायद वास्तविक कृष्णबोध त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

निष्कर्ष

श्रीकृष्णलाई बुझ्नु भनेको केवल ‘भगवान् हुनुहुन्छ’ भनेर स्वीकार गर्नु होइन। उहाँले प्रस्तुत गरेको जीवनदर्शनलाई बुझ्नु हो। कृष्णले मानिसलाई संसारबाट भाग्न सिकाउँदैनन्; संसारमा रहेर आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न सिकाउँछन्। उहाँले इच्छा नै नराख्नू मात्र भन्दैनन्; इच्छाको दास नबन्नू भन्छन्। उहाँले कर्म छोड्न भन्दैनन्; कर्मलाई धर्म र विवेकसँग जोड्न सिकाउँछन्। त्यसैले आज कृष्णलाई सबैभन्दा धेरै पूजा गर्नेभन्दा पनि कृष्णलाई सबैभन्दा गहिरोसँग बुझ्ने र आफ्नो व्यवहारमा उतार्ने मानिस आवश्यक छ।

कृष्णलाई मन्दिरमा खोज्नु आस्था हो।
कृष्णलाई गीतामा खोज्नु ज्ञान हो।
तर कृष्णलाई आफ्नै कर्म, चरित्र र विवेकमा खोज्नु—सायद वास्तविक कृष्णबोध हो।