आजको समाजमा “आदर्श”, “सामाजिक सेवा” र “मानवीय संवेदना” जस्ता शब्दहरू अत्यन्तै धेरै उच्चारण गरिन्छन्। मञ्चमा, सामाजिक सञ्जालमा, मिडियाका हेडलाइनमा यी शब्दहरू घन्किरहेका छन्। तर प्रश्न उठ्छ—यी शब्दहरू वास्तवमै समाज परिवर्तनका औजार हुन् कि व्यक्तिगत पहिचान निर्माणका साधन मात्र?
हामी यस्तो समय बाँचिरहेका छौँ जहाँ सेवा गर्नु भन्दा सेवा देखिनु महत्वपूर्ण बनेको छ। सहयोग गर्नुभन्दा पहिला क्यामेराको कोण मिलाइन्छ, पीडितको पीडा बुझ्नुभन्दा पहिला क्याप्सन तयार गरिन्छ। यस अवस्थामा सेवा एक मौन कर्म नभई एक प्रदर्शन बन्न पुगेको छ।
आदर्शको दोहोरो मापदण्ड
आदर्शका कुरा अरूलाई सुनाइन्छ, तर व्यवहारमा ती आदर्श आफैँले बोकेका हुँदैनन्। समाजलाई नैतिकता सिकाउनेहरू नै अक्सर त्यही नैतिकताको सबैभन्दा ठूलो उल्लङ्घनकर्ता देखिन्छन्। भाषणमा त्याग, व्यवहारमा प्रचार; शब्दमा मानवता, कर्ममा आत्मकेन्द्रित। यही दोहोरो मापदण्ड आधुनिक सामाजिक पाखण्डको मुख्य आधार हो।
सामाजिक सेवा कि व्यक्तिगत ब्रान्डिङ?
सामाजिक सेवा परम्परागत रूपमा निस्वार्थ कर्म मानिन्थ्यो। नाम नआओस्, चर्चा नहोस्—तर काम होस् भन्ने भावना सेवाको आत्मा थियो। तर आज सेवा एक किसिमको ब्रान्डिङ परियोजना बनेको छ।
कुन मिडियामा फोटो आयो?
कति लाइक आए?
मेरो नाम कसरी ट्रेन्ड भयो?
यी प्रश्नहरूले सेवा भन्दा अगाडि स्थान पाएका छन्। पीडित मानिस यहाँ उद्देश्य होइन, साधन बन्न पुग्छ—नाम चम्काउन प्रयोग गरिने एक दृश्य।
मिडिया र दृश्य संस्कृतिको भूमिका
यस विकृतिमा मिडिया र सामाजिक सञ्जालको ठूलो भूमिका छ। मिडिया मौन कर्ममा रुचि राख्दैन; उसलाई दृश्य चाहिन्छ, कथा चाहिन्छ, अनुहार चाहिन्छ। त्यसैले वास्तविक तर शान्त सेवा ओझेलमा पर्छ, र चर्को प्रचारसहितको सतही सेवा महान् ठहरिन्छ। यसले समाजलाई गलत सन्देश दिन्छ—सेवा गर्न होइन, देखिन सिक्नुपर्छ।
नैतिक थकान र समाजको क्षति
यस प्रवृत्तिको सबैभन्दा ठूलो क्षति विश्वास हो। जब मानिसहरूले सेवा पनि स्वार्थका लागि गरिन्छ भन्ने अनुभव गर्छन्, तब साँचो सेवाप्रति पनि शंका उत्पन्न हुन्छ। यसले समाजलाई नैतिक रूपमा थकित बनाउँछ। संवेदना नाटक जस्तो लाग्न थाल्छ, र मानवता पनि शंकाको घेरामा पर्छ।
मौन सेवा : हराउँदै गएको मूल्य
इतिहास हेर्ने हो भने समाज बदल्ने धेरै कामहरू मौन रूपमा भएका छन्। न त मिडिया थियो, न त प्रचार। तर आज त्यही मौनता कमजोरी ठानिन्छ। मौन सेवा गर्नेहरू अदृश्य हुन्छन्, र चर्को आवाज निकाल्नेहरू आदर्शका ठेकेदार घोषित हुन्छन्। यो उल्टो मूल्य–प्रणालीले समाजको नैतिक दिशा बिगारेको छ।
निष्कर्ष : सेवा कि प्रदर्शन?
अन्ततः प्रश्न एउटै हो—हामी सेवा गरिरहेका छौँ कि आफूलाई प्रदर्शन?
यदि सेवा पछि नाम खोजिन्छ भने, त्यो सेवा हैन—त्यो लगानी हो।
यदि पीडा देखेर होइन, क्यामेरा देखेर हात उठ्छ भने, त्यो संवेदना होइन—रणनीति हो।
साँचो सामाजिक सेवा त्यस्तो हुन्छ जहाँ
नाम हराउँछ,
अहं पग्लिन्छ,
र मानवता बाँकी रहन्छ।
