राजनीति मूलतः विचार, दृष्टि र समाधानको प्रतिस्पर्धा हो। तर पछिल्लो समय नेपाली राजनीतिमा विचार भन्दा भावनात्मक प्रदर्शन—विशेषतः ‘रुवाबासी’—ले स्थान लिँदै गएको देखिन्छ। यो प्रवृत्ति आकस्मिक होइन; यसको पछाडि संरचनागत कमजोरी, नेतृत्वको संस्कार र जनमत व्यवस्थापनको सजिलो बाटो मिसिएको छ।
पहिलो कारण, जवाफदेहिताको अभाव हो। नीति असफल हुँदा वा निर्णयले नकारात्मक परिणाम ल्याउँदा जिम्मेवारी लिने संस्कार कमजोर छ। जिम्मेवारी लिनु राजनीतिक जोखिम ठानिन्छ, तर पीडितको भूमिका खेल्नु सुरक्षित विकल्प बन्छ। यसैले गल्ती स्वीकार्नु को सट्टा नेताहरू आफूलाई ‘पीडित’ प्रमाणित गर्न भावनात्मक भाषणमा उत्रिन्छन्।
दोस्रो, मिडिया–केन्द्रित राजनीति। आज राजनीतिक सन्देश भन्दा दृश्य र भावनाले बढी ध्यान तान्छ। आँसु, आक्रोश र भावनात्मक शब्दले हेडलाइन बनाउँछ, नीति र तथ्यले होइन। यसले नेताहरूलाई समाधानमुखी बहसभन्दा भावनात्मक प्रस्तुतीकरण तर्फ प्रोत्साहित गरेको छ।
तेस्रो, दलभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुनु। जब दलभित्र प्रश्न सोध्ने, आलोचना गर्ने र सुधारको बाटो खोज्ने संस्कार हुँदैन, तब बाहिर सार्वजनिक मञ्चमा भावनात्मक विस्फोट देखिन्छ। आन्तरिक असफलता बाह्य रुवाबासीमा रूपान्तरण हुन्छ।
चौथो, जनतासँगको सम्बन्धको सङ्कट, जनआकाङ्क्षा सम्बोधन गर्न नसक्दा नेताहरू भावनात्मक सहानुभूति माग्न थाल्छन्। तर यसले क्षणिक सहानुभूति त दिन सक्छ, दीर्घकालीन विश्वास निर्माण गर्दैन। उल्टै जनता क्रमशः राजनीतिप्रति उदासीन र सशङ्कित बन्दै जान्छन्।
यस प्रवृत्तिको सबैभन्दा खतरनाक असर लोकतन्त्रमा पर्छ। जब रुनु बहसको विकल्प बन्छ, तब नीति संवाद कमजोर हुन्छ। जब आँसु प्रमाण बन्छ, तब तथ्य ओझेलमा पर्छ। र जब पीडित देखिनु राजनीतिक हतियार बन्छ, तब साँचो पीडित—जनता—अझै चुपचाप पीडा सहन बाध्य हुन्छन्।
राजनीतिमा भावना निषेध होइन, तर भावना जिम्मेवारीसँग जोडिनु आवश्यक छ। आँसु समाधानको सुरुवात हुन सक्छ, तर समाधान आफैं होइन। जबसम्म राजनीति ‘रुवाबासी’बाट उत्तरदायित्व तर्फ सर्दैन, तबसम्म परिवर्तनको आशा पनि केवल भावनात्मक नारामै सीमित रहनेछ।
