समाज रूपान्तरणका सन्दर्भमा पुँजीवाद र समाजवादबीचको सम्बन्धबारे लामो समयदेखि बहस हुँदै आएको छ। सामान्यतया पुँजीवादलाई उत्पादनसँग र समाजवादलाई वितरणसँग जोडेर बुझ्ने गरिन्छ। “पुँजीवादले पुँजीको उत्पादन गर्छ, समाजवादले वितरण गर्छ” भन्ने भनाइले यही वास्तविकतालाई संकेत गर्छ। तर यसलाई सतही रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। वस्तुतः पुँजीवादको विकास आफैँमा समाजवादको आधार बन्न सक्छ, तर त्यो पुँजीवाद कस्तो हो भन्ने प्रश्न अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
सबैभन्दा पहिले, पुँजीवादको स्वरूपबारे स्पष्ट हुन आवश्यक छ। पुँजीवाद एकरूप छैन। विकसित मुलुकहरूमा देखिएको उत्पादनमुखी, औद्योगिक र नवप्रवर्तनमा आधारित पुँजीवाद र विकासोन्मुख मुलुकहरूमा प्रायः देखिने दलाल तथा नोकरशाही पुँजीवादबीच ठूलो अन्तर छ। दलाल नोकरशाही पुँजीवादले उत्पादनभन्दा बढी आयात, कमिसन, र सत्ता नजिकको पहुँचमार्फत सम्पत्ति संकलनमा जोड दिन्छ। यसले राष्ट्रिय उत्पादनलाई कमजोर बनाउँछ, स्वदेशी उद्योगलाई मार्छ र अर्थतन्त्रलाई परनिर्भर बनाउँछ।
यसको विपरीत, राष्ट्रिय पुँजीवादले उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन्छ। यसले देशभित्रै उद्योग, कृषि, सेवा र प्रविधिको विकासमार्फत रोजगारी सिर्जना गर्छ, आयात प्रतिस्थापन गर्छ र निर्यात वृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउँछ। यस्तो पुँजीवादले मात्र समाजवादतर्फको यात्रा सम्भव बनाउँछ, किनभने उत्पादन नभई वितरण सम्भव हुँदैन। बाँड्नका लागि केही हुनै पर्छ, र त्यो उत्पादनमार्फत मात्र आउँछ।
आजको सन्दर्भमा, विशेषगरी नेपालजस्तो मुलुकमा, उत्पादनप्रतिको “नजर टेढा” हुनु अत्यन्त घातक छ। लामो समयदेखि उत्पादनभन्दा बढी उपभोगमुखी अर्थतन्त्र विकसित हुँदै गएको छ। वैदेशिक रोजगारीबाट आएको रेमिट्यान्सले उपभोगलाई बढाएको छ, तर उत्पादन क्षेत्र कमजोर भएको छ। कृषि क्षेत्र आधुनिक बन्न सकेको छैन, उद्योगहरू बन्द भइरहेका छन्, र युवाशक्ति विदेशिन बाध्य छ। यस्तो अवस्थामा समाजवादको कुरा गर्नु सैद्धान्तिक रूपमा आकर्षक भए पनि व्यवहारिक रूपमा कमजोर देखिन्छ।
कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र पनि उत्पादन र पुँजी निर्माणको प्रश्नलाई कहिलेकाहीँ शंकाको दृष्टिले हेरिने गरेको पाइन्छ। पुँजीवादप्रति वैचारिक विरोधका कारण उत्पादन, लगानी, उद्यमशीलता जस्ता विषयहरूलाई पर्याप्त प्राथमिकता दिइँदैन। तर यथार्थ के हो भने उत्पादन नगरी समाजवाद सम्भव छैन। उत्पादन वृद्धि, प्रविधिको प्रयोग, उद्यमशीलताको प्रवर्द्धन, र राष्ट्रिय पूँजीको निर्माण बिना समाजवादी वितरण प्रणाली टिक्न सक्दैन।
यसैले, आजका कम्युनिष्टहरूले बहसको केन्द्र परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। अबको बहस केवल राजनीतिक नारामा सीमित नभई आर्थिक संरचना, उत्पादन प्रणाली, र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणतर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ। “कसरी उत्पादन बढाउने?”, “कसरी राष्ट्रिय उद्योगलाई सुदृढ बनाउने?”, “कसरी कृषि आधुनिकीकरण गर्ने?” जस्ता प्रश्नहरूमा गम्भीर छलफल हुन जरुरी छ।
राष्ट्रिय पुँजीवादको विकासलाई समाजवादको शत्रु होइन, आधारका रूपमा बुझ्नुपर्छ। राज्यले रणनीतिक क्षेत्रहरूमा लगानी गर्न सक्छ, निजी क्षेत्रलाई उत्पादनमा प्रोत्साहन दिन सक्छ, सहकारी क्षेत्रलाई सुदृढ बनाउन सक्छ। यी तीनै क्षेत्रको समन्वयबाट उत्पादनमूलक अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सकिन्छ। यसले मात्र समाजमा समानता र न्यायको आधार तयार पार्छ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र हो। स्वाधीनता केवल राजनीतिक होइन, आर्थिक पनि हुनुपर्छ। यदि देशको अर्थतन्त्र आयात, विदेशी ऋण र बाह्य सहयोगमा निर्भर रहन्छ भने वास्तविक स्वतन्त्रता सम्भव हुँदैन। त्यसैले उत्पादन वृद्धि, निर्यात प्रवर्द्धन, र आयात प्रतिस्थापनमार्फत आत्मनिर्भरता हासिल गर्नुपर्छ।
यस प्रक्रियामा नेतृत्वको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। राजनीतिक नेतृत्वले स्पष्ट दृष्टिकोण राख्नुपर्छ र दीर्घकालीन नीतिहरू निर्माण गर्नुपर्छ। अल्पकालीन लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन उत्पादन वृद्धि र संरचनात्मक सुधारमा ध्यान दिनुपर्छ। साथै, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन, र नीतिगत स्थायित्व पनि आवश्यक छ, किनभने यी बिना कुनै पनि आर्थिक मोडेल सफल हुन सक्दैन।
अन्ततः, समाजवाद केवल वितरणको कुरा होइन; यो समग्र सामाजिक–आर्थिक रूपान्तरणको प्रक्रिया हो। यसको आधार उत्पादन हो, र उत्पादनको आधार स्वस्थ र राष्ट्रिय हितमा आधारित पुँजीवाद हो। त्यसैले दलाल नोकरशाही पुँजीवादलाई अस्वीकार गर्दै राष्ट्रिय पुँजीवाद र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रको निर्माणतर्फ अग्रसर हुनुपर्छ।
आजको आवश्यकता स्पष्ट छ—नाराभन्दा काम, वितरणभन्दा उत्पादन, र परनिर्भरताभन्दा आत्मनिर्भरता। यदि कम्युनिष्ट आन्दोलनले यसलाई आत्मसात गर्न सक्यो भने मात्र उसले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिकालाई सार्थक बनाउन सक्छ। अन्यथा, उत्पादनप्रति “नजर टेढा” राखिरहँदा न समाजवाद सम्भव हुन्छ, न त समृद्धि नै।
